Размер шрифта:

Цветовая схема:

29 шілде, 202073

Шәкен Айманов туралы сіз білмеген деректер

Данышпан актер және режиссер, КСРО Халық әртісі, аты аңызға айналған "Қазақфильм" студиясының жетекшісі Шәкен Айманов еліміздің мәдени саласында көптеген құнды еңбектер жасады. Ол кино әлемінде теңдессіз шедеврлерді дүниеге әкелген. Сарапшылардың пікірінше, бүгінгі күнге дейін әлі бір де бір кинорежиссер оның жасаған шығармасын қайталай алмай келеді. Танымал комедиялардың авторы өмірде қандай болды? Біз ол туралы не білеміз?

  1. Шәкен Айманов 1914 жылы 15 ақпанда Қазақстанның шығысында, Ертіс өзенінің жанында Павлодар облысы Баянауыл ауылында дүниеге келген. Оның әкесі Кенжетай Айманов ән айтып, домбырада ойнады. Ағасы Әбдікәрім қаржыгер, інісі Әбдрахман, Кәукен Кенжетаев деген атпен танымал, опера әншісі, актер, театр режиссері болған. Ал Шәкеннің өзі қазақ киносының тарихында аңызға айналды.
  2. Негізгі шын есімі - Шахкерім.
  3. 30-жылдардың басында Айманов Семей қаласында мұғалім мамандығында білім алды.
  4. Орта Жүздің Арғын тайпасының Сүйіндік руының құрамындағы Айдабол руынан шыққан.
  5. Мектепті бітіргеннен кейін Семейдегі педагогикалық институтқа түсіп, сол жерде драма үйірмесіне қатысып, барлық бос уақытын дайындықтар мен қойылымдарда өткізді.
  6. Қойылымдардың бірінде оны Ғабит Мүсірепов байқап қалады, ал ол  дәл сол кездедерде қазақ драма театры үшін актерлерді іздестіру үстінде жүрген. Осылайша Шәкен Алматыға аттанады.
  7. Ол кинода 1938 жылы "Амангелді" алғашқы қазақ дыбыстық фильмінде түсе бастады. Бұл фильмде ол эпизодтық рөлді сомдаған.
  8. Офицер Айманов өзінің алғашқы басты рөлін ЦОКС  "Ақ раушан / Белая роза" (1943) қысқаметражды комедиясында алды. Бірақ фильмнің тұсауы кесілгеннен кейні көп уақыт өтпей картина экрандардан алынып тасталды.
  9. Алғашқы махаббаты-аты аңызға айналған биші Шара Жиенқұлова болды, бірақ Шәкен оның кіші әпкесі Хадишаға, қазақ драма театрының актрисасына үйленеді.
  10. Ол өзінің еңбек жолын қазақ драма театрында еңбек етуден бастап, өмірінің 20 жылын жуығын соған арнайды. Жас актерден баста режиссер мен көркемдік жетекшіге дейінгі жолдан өтті.
  11. Отелло бейнесі-Шәкеннің жұлдызды рөлі. Англиядағы Шекспирдің 400 жылдық мерейтойында ұйымдастырылған кештегі үлкен сахнада Отеллоның монологын оқыды және бұл нағыз теңдессңз алпауыт жаңалық болды. Сол кезде ұлы Шекспир алғаш рет Англияның подмосткаларында қазақ тілінде шырқалған болатын.
  12. 1953 жылы ол театрдан киноға ауысты. «Мен театрды жақсы көремін, бірақ театр кино сияқты көрермендерді тарта алмайды. Спектакль бір театрда, ең жақсы жағдайда бірнеше театрда өтеді. Ал фильмді ондаған мың адам көреді»,-деді ол өз сұхбатында.
  13. "Безбородый обманщик" фильмінде ол сценарийдің идеялық авторы, қоюшы режиссер және басты рөлді орындаушы ретінде өнер көрсетті.
  14. 1953 жылы ол "Жамбыл" фильмінде басты рөлді сомдады, өзін актер ретінде ғана емес, әнші ретінде де көрсетті.
  15. "Біздің сүйікті дәрігер" картинасы оған бүкілодақтық даңқ әкелді, мұнда ол көрнекті режиссер және актер ретінде танылды.
  16. Аймановтың алғашқы қойылымы "Махаббат туралы Поэма" ("Махаббат туралы дастан", 1953) – Ғабит Мүсірепов сахнаға сәтті бейімдеген қазақ Ромео мен Джульеттасы туралы эпос болды. Сәтті театрландырылған қойылым фильмнің бастапқы материалы болды және бұл оның стиліне әсер етті. "Махаббат туралы Поэма" - Айманваның театрдан киноға көшу процесін бейнелейтін фильм. Шынында да, қоюшы ең басынан бастап дереккөзді айқын көрсетеді: титрларда бұл фильм 1953 жылы Моисей Гольдблат жүзеге асырған ұлттық қазақ театрының "Қозы Көрпеш пен Баян Сұлу" қойылымының экрандалуы болып табылады.
  17. 1957 жылы Шәкен Айманов 1955 жылы Павел Боголюбовтың "Біздің сүйікті дәрігеріміз" комедиясымен түсірілген "қыз-жігіт"атты алғашқы Қазақстандық комедияның керемет жетістігіне жауап берді. Бұл Аймановтың шынайы бүкілхалықтық махаббат пен Бүкілодақтық мойындауға ие болған алғашқы жұмысы болды.
  18. Айманов қазақ киносының алғашқы режиссері болды. Сонымен қатар, ол техникалық жаңалықтарды қолданды; мысалы, титрлар күлкілі анимация түрінде жасалған.
  19. Ол отандық киноның заң шығарушысы болды. Мысалы, Шәкен өзінің фильмінде алғаш рет режиссер өзін эпизод ретінде таныстырған кезде "камео" элементін қолданды.
  20. "Тақиялы періште" картинасының сценарийі өмірден алынған еді. Оның туысы Айнакүл апа өзінің кіші ұлын үйлендіргісі келіп, үсдіксіз қалыңдық, ұлына сай келін іздестірген.
  21. Ол ешқашан саясатты өнерден жоғары қойған емес. 1963 жылы Мәскеу халықаралық кинофестивалінде аталған байқаудан тыс директорлыққа сәйкес кеңестік фильм жеңу керек болды. Қазылар алқасының ойы екіге бөлінді. Шешуші дауыс итальяндық Фредерико Феллинидің пайдасына берілді. Бұл дауыс кеңестік кинорежиссер Шәкен Аймановқа тиесілі болған еді.
  22. Сыйлықтар мен марапаттар: - Қазақ КСР Халық әртісі (1947); - КСРО Халық әртісі (1959); - Үшінші дәрежелі Сталиндік сыйлық (1952, М. О. Әуезовтың "Абай" спектаклін қойғаны үшін);- Қазақ КСР Мемлекеттік сыйлығы. К. Байсейітова (көркемдік жетекшілігі үшін, 1967, "Ән қанаттары" фильмі»); - Қазақ КСР Мемлекеттік сыйлығы. К. Байсейітова (қайтыс болғаннан кейін) (1972, "Атаманның соңы" фильмі»);  - Ленин Ордені (1967); - Еңбек Қызыл Ту Ордені (1946); - "Құрмет белгісі" екі ордені»; - "Еңбектегі ерлігі үшін" медалі (1940); - "1941-1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысындағы ерен еңбегі үшін" медалі»; - Азия және Африка елдерінің Ташкенттегі халықаралық кинофестивалі( естелік диплом, 1958, "біздің сүйікті дәрігер" фильмі»); - Бүкілодақтық кинофестиваль (ынталандыру дипломы, 1959, "біздің сүйікті дәрігер" фильмі»); - Орта Азия және Қазақстан Республикалары кинематографистерінің байқау-конкурсы (үздік режиссерлік жұмысы үшін, 1963, "Перекресток" фильмі үшін»); - Орта Азия мен Қазақстан кинематографистерінің байқау-жарыстары ("Горный хрусталь" жоғары сыйлығы және үздік ойын фильмі үшін бірінші дәрежелі диплом ("біздің балалық шақтың аспаны" фильмімен бөлісті), 1967, "Әкелер жері" фильмі»); - Орта Азия және Қазақстан Республикалары кинематографистерінің байқау-конкурсы(Диплом, 1969, "Тақиялы періште" фильмі).
  23. Түсірілім арасындағы үзілістерде режиссер Шәкен Айманов шахмат ойнайтын.
  24. Әйелдердің назары оған әрқашан жеткілікті болды. Мейірімділік пен шынайылық алғашқы сұлуларға да, әлемдік деңгейдегі жұлдыздарға да ие болды. Бірақ әйелі Хадишамен отбасын сақтап қала алмады, ұзақ жылдар бірге өмір сүргеннен кейін олар ажырасып кетті.
  25. Ең қайғылы оқиға 1966 жылы орын алды. " Әкелер жері / Земля отцов" – көркемдік жоспардағы барлық картиналарының ішіндегі ең табысты болады деген картина  өкінішке орай, халық арасында қатты таныла қойған жоқ, бар жоғы алты миллион көрерменді жинады.
  26. Айманов "Советская культура" газетінде жарияланған "Соңғы сөз көрерменде қалады" мақаласында өзінің өкінішін жеткізді.
  27. Кинорежиссердің бүкіл мансабы оның талантының әмбебаптығын көрсетеді. Айманов барлық жанрларда жұмыс істеді: мюзикл, саяси экшн-фильм, эпос, заманауи драма, элегия, комедия.
  28. Шығармашылық қызметтен басқа, ол қазақстандық Кинематографистер одағының бірінші хатшысы болды және осы салада көптеген әріптестеріне көмектесті, Ұлттық киностудияны алға тартты және қазақстандық киноны өзгелердің араласуынан қорғады. Оның шығармашылығының қазақстандық киноға әсерін толық түсіну үшін осының бәрі басталған дәуірге мұқият назар салу қажет.
  29. Каирге сапары кезіндегі мәдени тәжірибемен алмасу аясында  Шәкен Айманов кинематографистердің кеңес делегациясын басқарды.
  30. Мәскеудегі Бірінші дүниежүзілік кинофестивальде би жарысы өтті. Содан кейін олар алғаш рет "Буги-вуги"биледі. Шәкен Американдық кино жұлдызы Элизабет Тэйлормен бірге би билеп, бірінші орынға ие болды.
  31. Ұлы Мұрат-талантты оператор. Ұлымен бірге режиссер "Әкелер жері / Земля отцов" фильмін түсірді.
  32. Асанәлі Әшімов-Шәкен Аймановтың күйеу баласы. Қызы Майра мен Асанәлі Әшімовтің отбасында екі ұл дүниеге келді- Мәди және Сағи Әшімовтер.
  33. 1938 жылдан 1969 жылға дейін Шәкен Айманов 11 фильмге түсті. Ол кинорежиссер ретінде де соншама картинаға режиссерлік етті.
  34. 1970 жылы 23 желтоқсанда "Атаманның соңы / Конец атамана" фильмінің премьерасынан бір апта қалғанда режиссер Мәскеудің дәл орталығында кездейсоқ  көлік апатынан 56 жасына таяғанда қайтыс болды.
  35. 1993 жылы қызы мен ұлы қайтыс болды, ал 1999 жылы немерелері Мәди мен Сағи қайтыс болды. Әнші Дина Айманова (Мұраттың қызы) – ұлы режиссердің жалғыз ұрпағы.
  36. Алматыда Ш.Аймановтың есімімен көше және "Қазақфильм" киностудиясы аталды (1984). Режиссер тұрған үйде мемориалдық тақта орнатылған.
  37. "Қазақфильм" киностудиясының аумағында мәрмәр бюст орнатылған. Киностудия жанынан Ш.Аймановтың мұражай-кабинеті құрылған.
  38. Алматыда 2003-2014 жылдар аралығында "Шәкен жұлдыздары" жыл сайынғы ойын және анимациялық фильмдер фестивалі ұйымдастырылған.
  39. Түтіктерді, оттықтар және салпыншақтарды (брелок) коллекция ретінде жинаған.
  40. Шәкен Аймановтың мерейтойы ЮНЕСКО-ның атаулы күндер күнтізбесіне енгізілген.
  41. Шәкен Айманов-қазақ ұлттық киносының іргетасын қалауға бар күшін салған ізашар ғалым. Аймановтың басты мақсаты Қазақ ұлттық мәдениетін кино арқылы түсіну және мадақтау болды. Бұл ұмтылыста ол нақты көшбасшы бола білді.

Автор:  Уйсунбай Жаннура

Фото:  kazakhfilmstudios.kz

Поделиться
Для корректного отображения страницы пожалуйста отключите блокировщик рекламы